Po wielu miesiącach prac nad reformą Państwowej Inspekcji Pracy, projekt nowelizacji został przyjęty przez Senat i przedłożony Prezydentowi RP do podpisu. Jeśli ustawa o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw zostanie podpisana, nowe przepisy wejdą w życie po upływie 3 miesięcy od dnia ich ogłoszenia. Co to oznacza w praktyce?
Nowe uprawnienia inspektorów pracy
Nowelizacja w istotny sposób rozszerza katalog uprawnień PIP dotyczących ustalania istnienia stosunku pracy. Dotychczasowe kompetencje w powyższym zakresie obejmowały prawo wnoszenia powództw, a za zgodą osoby zainteresowanej – uczestnictwo w postępowaniu przed sądem pracy w sprawach o ustalenie istnienia stosunku pracy. Reforma przewiduje przyznanie właściwym organom Państwowej Inspekcji Pracy uprawnień dotyczących wydawania poleceń i decyzji, wpływających na kształtowanie stosunku pracy.
Jeżeli w toku prowadzonej kontroli właściwe organy PIP uznają, że doszło do naruszenia prawa, będą mogły (po umożliwieniu stronom stosunku prawnego zajęcia stanowiska) wydać polecenia usunięcia naruszeń dotyczących funkcjonowania umowy cywilnoprawnej lub niezawarcia umowy o pracę w sytuacji, gdy w danym stosunku prawnym dominują cechy stosunku pracy określone w Kodeksie pracy.
Jeśli strony nie zastosują się do polecenia usunięcia naruszeń związanych z niezawarciem umowy o pracę, mimo że okręgowy inspektor pracy stwierdzi, że praca wykonywana jest w warunkach określonych w art. 22 § 1 Kodeksu pracy, będzie on mógł wydać decyzję administracyjną stwierdzającą istnienie stosunku pracy lub wnieść do sądu stosowne powództwo w tym przedmiocie.
Podkreślenia wymaga, że w postępowaniu administracyjnym dotyczącym przedmiotowej decyzji, okręgowy inspektor pracy uwzględni wolę stron, o ile nie jest ona sprzeczna z prawem, zasadami współżycia społecznego albo nie zmierza do obejścia prawa.
Strony będą miały także możliwość wniesienia odwołania od decyzji oraz zażalenia na postanowienie nadające jej rygor natychmiastowej wykonalności – na zasadach określonych w Kodeksie postępowania cywilnego.
Treść decyzji okręgowego inspektora pracy
W nowych przepisach szczegółowo wskazano elementy decyzji ustalającej istnienie stosunku pracy. Jej rozstrzygnięcie będzie zawierać: oznaczenie stron umowy o pracę, rodzaj i datę jej zawarcia, rodzaj pracy, miejsce jej wykonywania i wymiar czasu pracy, a także wysokość wynagrodzenia za pracę. Decyzja będzie zawierać uzasadnienie faktyczne i prawne, uwzględniające stan faktyczny istniejący w czasie kontroli – od dnia jej rozpoczęcia. Datą zawarcia umowy o pracę będzie data wydania decyzji.
Jeśli zgromadzony przez okręgowego inspektora pracy materiał dowodowy nie pozwoli na ustalenie rodzaju umowy o pracę, wskazana zostanie umowa na czas nieokreślony. Jeżeli nie będzie można określić miejsca wykonywania pracy – inspektor wskaże w rozstrzygnięciu siedzibę pracodawcy. Brak możliwości ustalenia wymiaru czasu pracy spowoduje określenie w decyzji pełnego wymiaru czasu pracy, a w przypadku niejasności co do wysokości wynagrodzenia, wskazane zostanie minimalne wynagrodzenie za pracę, zgodnie z właściwymi przepisami.
Wykonalność decyzji stwierdzającej istnienie stosunku pracy
Jeśli chodzi o skutki prawne, jakie wiążą się ze stwierdzeniem istnienia stosunku pracy, na gruncie przepisów prawa pracy, prawa podatkowego, ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego oraz obowiązkowych wpłat na fundusze, o których mowa w odrębnych przepisach, decyzja będzie je wywoływać od dnia jej wydania.
W odróżnieniu od poprzednich wersji projektu ustawy, rygor natychmiastowej wykonalności przewidziany w art. 108 Kodeksu postępowania administracyjnego w postępowaniu administracyjnym dotyczącym omawianej decyzji, będzie stosowany tylko do osób objętych szczególną ochroną pracowników przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę.
Co do zasady decyzja będzie więc stawała się wykonalna z dniem następującym po dniu, w którym upłynie termin do wniesienia odwołania (jeżeli żadna ze stron nie wniesie go w terminie), albo z dniem uprawomocnienia się orzeczenia sądu (wydanego na skutek wniesienia odwołania), czy też z dniem nadania decyzji rygoru natychmiastowej wykonalności.
Podmiot kontrolowany, do którego zostanie skierowana decyzja, będzie miał obowiązek poinformowania odpowiednich organów PIP o jej realizacji z upływem określonych w niej terminów lub po jej uprawomocnieniu.
Kto i w jakim zakresie będzie podlegał kontroli?
Kontroli PIP w zakresie zawierania umów cywilnoprawnych w warunkach, w których zgodnie z przepisami Kodeksu pracy powinna zostać zawarta umowa o pracę, będą podlegać nie tylko pracodawcy, ale też niebędący pracodawcami przedsiębiorcy i inne jednostki organizacyjne, na rzecz których jest lub w okresie roku poprzedzającego dzień rozpoczęcia kontroli była świadczona praca przez osoby fizyczne, w tym przez osoby wykonujące na własny rachunek działalność gospodarczą, bez względu na podstawę świadczenia pracy.
Wątpliwości co do spełniania cech stosunku pracy
Oczekująca na podpis Prezydenta ustawa przewiduje, że określone podmioty, w tym pracodawcy i inne wskazane wyżej jednostki podlegające kontroli, będą mogły złożyć wniosek, na podstawie którego Główny Inspektor Pracy wyda interpretację indywidualną w zakresie stosowania przepisów prawa pracy dotyczących ustalenia, czy dany stosunek prawny stanowi stosunek pracy.
Należy przy tym podkreślić, że wydanie interpretacji nie będzie wyłączało możliwości oceny przez organ PIP rzeczywistego charakteru stosunku prawnego w toku kontroli, jeżeli stan faktyczny jest inny od opisanego we wniosku. Co równie ważne, interpretacja indywidualna nie będzie wiążąca dla wnioskodawcy, przy czym nie będzie on mógł być obciążony sankcjami administracyjnymi, finansowymi lub karami w zakresie, w jakim się do niej zastosował. Interpretacja będzie jednak wiążąca dla organów PIP, a możliwość jej zmiany albo uchylenia powstanie tylko w razie zmiany okoliczności sprawy.
Przepisy przejściowe
Co istotne, ustawodawca przewidział pewną możliwość uniknięcia negatywnych konsekwencji. Jeśli podmiot, który przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy zawarł z osobą wykonującą pracę umowę cywilnoprawną lub na rzecz którego osoba faktycznie świadczy pracę za wynagrodzeniem, mimo że stosunek ten spełnia wszystkie cechy stosunku pracy, w terminie 12 miesięcy od dnia wejścia w życie nowelizacji dobrowolnie doprowadzi do stanu zgodnego z prawem przez zawarcie umowy o pracę, nie będzie podlegał odpowiedzialności określonej w zmienianym art. 281 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy – tj. karze grzywny od 2 000 do 60 000 zł.
W przypadku pytań dotyczących wprowadzanych zmian lub zawieranych w ramach Państwa działalności umów – zapraszamy do kontaktu!
